Լոռու մարզի 3 վանքերը

on

«Ս. Աստվածածին» եկեղեցի (Դորբատավանք)

Վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության Գուգարքի դպրոցի ինքնատիպ ու արժեքավոր հուշարձաններից է: Գտնվում է Սվերդլով գյուղից 3 կմ հյուսիսարևելք: Հուշարձանի մասին որևէ պատմական և մատենագրական տեղեկություն չի պահպանվել: Ճարտարապետական առանձնահատկությունների և հարդարանքի մանրամասերի ուսումնասիրությունից ելնելով՝ հուշարձանը վերագրվել է VI դ. առաջին կեսին: Պատկանում է գմբեթավոր, խաչաձև, եռախորան եկեղեցիների տիպին: Սակայն Ս. Աստվածածին եկեղեցին առանձնանում է նույնատիպ եկեղեցիներից իր հատակագծային ինքնատիպ լուծումով: Հուշարձանի արևելյան և արևմտյան խաչաթևերը հյուսիսային և հարավային խաչաթևերից երկար են և լայն, որի շնորհիվ կառույցը ստացել է շեշտված ձգվածություն՝ արևելք-արևմուտք ուղղվածությամբ: Գմբեթատակ հիմքը ոչ թե քառակուսի է, այլ՝ ուղղանկյուն, իսկ գմբեթաթաղը՝ ձվաձև: Ներքուստ կիսաշրջանաձև խորանները արտաքուստ բազմանիստ են: Արևելյան, հյուսիսային և հարավային խորանները ավարտվում են գմբեթարդով, իսկ արևմտյանը՝ կիսագլանաձև թաղով: Արևելյան խորանի երկու կողմերում տեղադրված են ուղղանկյուն հատակագծով երկու ավանդատներ: Ունի երկու մուտք՝ հարավային և արևմտյան կողմերից: Հուշարձանը կառուցված է դեղնականաչավուն ֆելզիտի սրբատաշ մեծաչափ քարերով, իսկ որոշ հատվածներ՝ սև տուֆով:
Եկեղեցին ունի VI դ. բնորոշ դեկորատիվ հարդարանք՝ պայտաձև կամարաշարերով՝ քիվեր, երկշարք ատամիկներով մշակված՝ պատուհանի եզրակալներ:
Ս. Աստվածածին եկեղեցին նորոգվել է 1980–ական թվականներին:
Դորբանտավանքը իր հատակագծային յուրօրինակ լուծումով և ճարտարապետական առանձնահատկություններով կարևոր տեղ է գրավում վաղմիջնադարյան եռախորան հուշարձանների շարքում:

Խորակերտի վանք

Խորակերտի վանքը գտնվում է ՀՀ Լոռու մարզի Ջիլիզա գյուղից 3 կմ. արևմուտք, Լալվար լեռան անտառախիտ ստորոտին: Համալիրը բաղկացած է եկեղեցուց, գավթից, սեղանատնից (ներկայումս քանդված) և մատուռներից:

Վանքի գլխավոր եկեղեցին, համաձայն արևմտյան մուտքի ճակատի արձանագրությանը, կառուցել է Ստեփանոս իշխանը 1252 թ-ին: Այն արտաքուստ ուղղանկյուն է և ներքուստ խաչաձև: Անկյուններում են գտնվում նեղ ավանդատները, որոնք վերջանում են կիսակլոր որմնախորշերով: Եկեղեցին կառուցված է տարբեր երանգների դեղնավուն և կարմրավուն սրբատաշ ֆելզիտից: Ի տարբերություն նմանատիպ շինությունների, եկեղեցին ձգված է երկարությամբ, ինչը նրան մոտեցնում է հայկական գմբեթավոր բազիլիկների տիպին: Եկեղեցին երկու մուտք ունի` արևմուտքից և հարավից:

Եկեղեցու ներքին հարդարանքն առանձնանում է իր համեստությամբ, ինչի հետևանքով նրա գմբեթն ավելի շքեղ ու ինքնատիպ է թվում: Իր կառուցվածքով և գեղարվեստական ոճով եկեղեցու գմբեթն եզակի է հայկական և համաշխարհային ճարտարապետության մեջ: Տասանիստ գմբեթի ներքին մասը բաղկացած է երեսուն վեցանիստ սյուներից, որոնց խարիսխները և խոյակները քանդակազարդ են: Շնորհիվ այդ ճարտարապետական էլեմենտների, տպավորություն է ստեղծվում, թե գմբեթը ճախրում է երկնքում: Գմբեթը ներքուստ ոչ պակաս ինքնատիպ է: Այն հենվում է վեցաթև աստղի տեսքով հիմնակմախքի վրա:

Եկեղեցու գավիթը կառուցվել է 1257թ.: Այն քառակուսի դահլիճ է, որի ծածկը հենված էր 2 զույգ փոխհատվող կամարների կառուցվածքի վրա (քանդվել է 1965թ. երկրաշարժի հետևանքով), որոնց կենտրոնական մասը պսակված է եղել ութանիստ բրգաձև ծածկով: Այդպիսի ծածկը բնորոշ չէր ավանդական հայ ճարտարապետությանը:

Եկեղեցու գավիթը կառուցվել է 1257թ.: Այն քառակուսի դահլիճ է, որի ծածկը հենված էր 2 զույգ փոխհատվող կամարների կառուցվածքի վրա (քանդվել է 1965թ. երկրաշարժի հետևանքով), որոնց կենտրոնական մասը պսակված է եղել ութանիստ բրգաձև ծածկով: Այդպիսի ծածկը բնորոշ չէր ավանդական հայ ճարտարապետությանը:

Խորակերտի վանքի հյուսիս-արևմտյան մասում պահպանվել են սեղանատան փլատակները, երկու փոքրիկ մատուռներ և տապանաքարեր: Հյուսիսային պատի մոտ կանգնած է մեծ խաչքարը (XIII դ.): Վանքը շրջապատված էր պարիսպով, որից միայն ավերակներ են մնացել: 1661թ. վանքը վերանորոգվել էր։

Ջգրաշեն

Ըստ ժողովրդական ավանդազրույցի` «Ջիգր – ջգրու» նշանակում է սրտնեղած, այսինքն` այս արտահայտության միջոցով փորձ է կատարվում որոշակիորեն վերլուծելու ինչպես շարքային, այնպես էլ համայնքային բնույթի փոխհարաբերությունները, որն էլ ժամանակի ընթացքում իր արտացոլումն է գտել կառուցապատման բնագավառում:

Եկեղեցաշինության մեջ հայտնի` «Ջգրաշեն» անունն առաջացել է այսպես կոչված մրցակցության արդյունքում, երբ մեկը` մյուսի հետ մրցակցության մեջ մտնելով` փորձել է ավելին անել կառուցապատման ոլորտում, քան` հարևանը կամ մրցակիցը…

Նման մրցակցության վառ ապացույց են Սանահին – Հաղպատ համայնքների վանական համալիրների կառուցման փոխհարաբերությունները (հիշենք «…եթե Սա` նրանից հին է, Սանահին… ապա` սա էլ` Հաղթական Պատ է, Հաղպատ…»):

Նման մրցակցությունից, կարծես թե ետ չեն մնացել նաև Գյուլագարակ և Վարդաբլուր հարակից համայնքները, քանի որ Գյուլագարակ համայնքում կար V դարի միանավ բազիլիկ ոճի «Տորմակ» եկեղեցին, ապա Վարդաբլուրը ետ չմնալով հարևան համայնքի հետ մրցակցությունից, նույն ժամանակաշրջանում` կառուցում է մեկ այլ միանավ բազիլիկ ոճի` Ջգրաշեն եկեղեցի…

Ջգրաշեն միանավ թաղածածկ եկեղեցին (V-VI դդ.) գտնվում է Լոռու մարզի Վարդաբլուր գյուղից դեպի հյուսիս ձգվող հարթակի եզրին` Ձորագետի վտակի ափին:

Հորինվածքը բաղկացած է արևելյան կիսաշրջանաձև հատակագծով և պայտաձև կամարով խորանով ավարտվող դահլիճից (5,6 x 13,17 մ), նրա հյուսիս-արևելյան կողմում գտնվող ավանդատնից, իսկ հարավ-արևելքից` բաց աբսիդից: Եկեղեցին կառուցված է սրբատաշ բազալտից: Որմնապատերը վեր են խոյանում երկաստիճան որմնախարսխի վրա։ Ցավոք, ծածկը չի պահպանվել։ Ավանդատունը ծածկված է խաչվող թաղերով, ունի աբսիդ և միակ դուռը բացվում է աղոթասրահի բեմառաջքից: Արևմտյան պատին արտաքուստ առկա է կիսաշրջանաձև հատակագծով ևս մի աբսիդ: Եկեղեցին ունի 3 մուտք՝ երկայնական պատերում և արևմտյան հատվածում։ Հարավային պատի լուսամուտի վրա կան խաղողի որթեր` եռաթերթ և բազմաթերթ տերևներով։ Արտաքին պատերի շարվածքում պահպանված են կենդանիների քանդակներ (խոյի գլուխ, եղջերու…), իսկ բազալտե պահունակները նախատեսված են ծածկը կրելու համար: Նման քանդակները իրապես բացառիկ են Հայաստանի վաղ միջնադարյան շինությունների համապատկերում:

Ջգրաշեն եկեղեցին արժեքավոր է նաև իր զարդաքանդակներով:

Քանդակազարդ պահունակների նմանօրինակ ոճը եզակի երևույթ է հայ ճարտարապետության վաղ միջնադարյան հուշարձանների շարքում: Արևելյան և արևմտյան պատերն ունեն դասական ճակտոններ` հորիզոնական գոտիներով, մշակված պայտաձև կամարիկներով և նրանց միացման անկյուններում`եռանկյուններով: Արևմտյան լուսամուտի պարակալի կամարիկների շարքին զուգահեռ` վերևից կա նշտարաձև տերևներով ևս մի գոտի:

Վարդաբլուրի շրջակայքում պահպանվել են նաև Սբ. Սարգիս, Սբ. Խաչ, Սբ. Գևորգ մատուռները և գերեզմանոցները, ինչպես նաև միանավ բազիլիկ ոճի կառույց շրջափակված բերդապարսպով և Սբ. Աստվածածին եկեղեցին:

Աղբյուրներ 1, 2, 3

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s